Article 13: Een repliek op Adriaan Schout

Europese politici hebben een dringende oproep ontvangen van Adriaan Schout: stop met Europese waarden te thematiseren, opdat de Europese Unie niet uiteen zal breken (Stop met valse retoriek over Europese waarden, 22/1). Problematiek rondom de rechtsstaat in Europese lidstaten, de verdeeldheid over verdere Europese integratie of populisme zal er niet door verdwijnen en het enige resultaat kan teleurstelling zijn. Veel beter is het om vast te houden aan het huidige en nuchter door te blijven “polderen”. De EU, in de kern een “pragmatisch overlegsysteem”, is nu eenmaal niet geschikt voor dit soort hoogdravende vergezichten, aldus Schout.

Hij gaat in zijn analyse echter voorbij aan rol van de huidige invulling die de EU krijgt in het veroorzaken van deze problemen. Schout heeft gelijk: de EU is momenteel veeleer nog een pragmatisch overlegsysteem, maar de Europese integratie is momenteel dusdanig ver gevorderd dat dit niet langer houdbaar is. Wat men doorgaans populisme noemt, wordt gevoed door de discrepantie tussen een EU die veel doet en burgers die slechts beperkt hun engagement kunnen uiten. De Europese burger heeft daarentegen recht op en behoefte aan politieke betrokkenheid bij de Europese politiek. Dat begint met Europa opnieuw te benaderen vanuit onze waarden.

Niet het bespreken van Europa in termen van waarden zal de burger teleurstellen, maar juist het uitstellen ervan. Nationalistische politici begrijpen dit, zien Europa als een waardengemeenschap en beloven hun waarden in de praktijk te brengen. Om dan aan andere politici te vragen waarden links te laten liggen, is het prediken van bewuste machteloosheid.

Hetzelfde geldt voor de problemen rondom corruptie en de afbraak aan de rechtsstaat en mensen- en burgerrechten in verschillende landen. Als wij onze waarden niet op tafel te leggen, verlammen wij onszelf in de strijd hiertegen. Ruimte voor de lidstaten is belangrijk, maar dat mag niet betekenen dat we onze ogen sluiten voor misstanden. Pragmatisme moet niet omslaan in relativisme.

De noodzaak van een dialoog over Europese waarden

Europa zal dus een gemeenschap van waarden zijn, of het zal niet zijn. Dat betekent niet het overboord gooien van het pragmatisme waar Nederlanders zo aan hechten en om gewaardeerd worden, maar de erkenning dat ook stapsgewijs pragmatisme waardeoordelen met zich meebrengt waarover reflectie door de Europese burger en de Europese politiek gerechtvaardigd is. Het heeft geen zin hardnekkig vol te blijven houden dat geleidelijkheid per definitie waardeneutraal is.

Daarmee is niet gezegd dat een kritische blik op pleidooien voor een politiek van waarden niet nodig is. Schout heeft gelijk om sceptisch te zijn over de hoge woorden van Europese politici. Lippendienst aan waarden is inderdaad een verleidelijk alternatief voor het confronteren van meningsverschillen. Daarnaast is een retoriek van waarden op de korte termijn een verleidelijke placebo voor een politiek en een beleid die gestuurd worden door die waarden. Het debat over onze waarden moet daarentegen een springplank vormen voor een eerlijke discussie over waar wij met Europa naartoe willen.

Dat daar verschillende ideeën over zijn is geen existentiële dreiging, zoals Adriaan Schout aanneemt, maar de brandstof voor een Europese politiek. Want ondanks de substantiële verschillen tussen de meeste politieke stromingen, in en binnen de lidstaten, hebben wij Europeanen een gedeeld streven naar een gelijkaardige levenswijze die het resultaat is van een Europees canon aan sociaal en ethisch gedachtegoed. Dat subsidiariteit en diversiteit, waarden waar Schout zich impliciet op beroept, leidende begrippen blijven voor de EU, dat staat buiten kijf. Echter, om tot een houdbare en democratische EU te komen is het noodzakelijk om een dialoog te beginnen over de betekenis van al onze Europese waarden.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s